Bước sang thời kỳ Lãng mạn, âm nhạc có nhiều thay đổi đáng kể. Các nhạc sĩ tạo ra nhiều hình thức, thể loại âm nhạc mới và phát triển chúng nhằm thể hiện phong cách cá nhân. Kết cấu tác phẩm âm nhạc trở nên linh động, không còn ràng buộc về độ dài tác phẩm, số chương, số nhạc cụ hoặc số người hát. Những vở opera của Richard Wagner thường kéo dài đến 6 giờ đồng hồ. Bản giao hưởng số 9 của Ludwig van Beethoven cần đến một dàn nhạc đông đảo, dàn hợp xướng và các ca sĩ đơn ca.
Cơ cấu dàn nhạc trong thời kỳ Lãng mạn được hoàn thiện và được áp dụng đến tận ngày nay. Các loại kèn đồng được bổ sung van điều chỉnh cao độ, các loại kèn gỗ được bổ sung các khóa nhạc, tiện lợi cho việc ký âm. Điều đó khuyến khích các nhạc sĩ viết nhiều tác phẩm cho bộ đồng và bộ gỗ.
Nhiều nhạc sĩ thời kỳ Lãng mạn gây được ảnh hưởng rộng rãi, bao gồm Hector Berlioz, Johannes Brahms, Richard Wagner và Piotr Ilyich Tchaikovsky.
Đặc điểm âm nhạc thời kỳ Lãng mạn
Hình thức và thể loại: Phổ biến nhất là các tiểu phẩm, concerto, vũ khúc, etude (khúc luyện tập) và variation (biến tấu).
Hòa âm: Sử dụng rộng rãi hòa âm bán cung, dấu hóa bất thường, hợp âm giảm, hợp âm bảy át và chuyển điệu.
Đàn phím: Đàn piano chiếm ưu thế trong thời kỳ này.
Tiết tấu: Loại tiết tấu phức tạp, nhịp 2 tương phản với nhịp 3 được sử dụng rộng rãi. Đảo phách cũng rất phổ biến.
Phong cách: Thể hiện rõ phong cách cá nhân, âm nhạc mang sắc thái của ca khúc, phần đệm có nhiều sáng tạo, các loại dấu lặng, các cường độ và tốc độ rất đa dạng.
Giao hưởng thời kỳ Lãng mạn
Giao hưởng thời kỳ Lãng mạn là bước phát triển mới của giao hưởng Cổ điển. Các bản giao hưởng có quy mô lớn hơn và kéo dài hơn, có bổ sung nhiều loại nhạc cụ. Đôi khi, một bản giao hưởng có nhiều hơn 4 chương.
Thể loại giao hưởng có nội dung bắt đầu xuất hiện và phát triển mạnh. Bản “Giao hưởng hoang tưởng” (Symphonie Fantastique) của Berlioz là một điển hình của giao hưởng thời kỳ Lãng mạn. Xuyên suốt bản giao hưởng là một câu chuyện tình. Berlioz sử dụng một giai điệu chủ đề tượng trưng cho nhân vật nữ chính. Qua từng chương, giai điệu chủ đề này thay đổi nhiều sắc thái khác nhau.
Berlioz
Thơ giao hưởng
Thơ giao hưởng (symphonic poem) rất gần gũi với giao hưởng có nội dung, bởi nó cũng kể lại một câu chuyện. Tuy nhiên, thơ giao hưởng chỉ gồm 1 chương dài, trong khi giao hưởng gồm nhiều chương.
Nhạc sĩ sáng tác thơ giao hưởng nổi tiếng nhất là Richard Strauss. Thơ giao hưởng Don Juan và Der Rosenkavalier là 2 tác phẩm tiêu biểu nhất của ông.
Richard Strauss
Khúc mở màn (overture)
Khúc mở màn (overture) đã xuất hiện từ thời kỳ Baroque và Cổ điển. Đây là đoạn nhạc mở đầu, giới thiệu và tạo không khí trước khi trình diễn một vở opera. Trong thời kỳ Lãng mạn, các khúc mở màn tồn tại độc lập, không đi kèm với vở opera nào cả, và được gọi là concert overture.
Các bản concert overture cũng thuộc loại âm nhạc có nội dung. Chúng cũng trình bày một câu chuyện hoàn chỉnh. Fingal's Cave Overture của nhạc sĩ Mendelssohn là một ví dụ tiêu biểu.
Mendelssohn
Opera thời kỳ Lãng mạn
Trong vòng 50 năm, Giuseppe Verdi là đại diện xuất sắc nhất cho trường phái âm nhạc Ý. Phần lớn các tác phẩm của ông được viết cho sân khấu, trong đó có 26 vở opera. Khác với tác phẩm của nhiều nhạc sĩ tiền bối, các vở opera của Verdi đi sâu vào khai thác thân phận con người, không còn ca ngợi thiên nhiên tươi đẹp và các nhân vật thần thoại.
Nhạc sĩ viết opera nổi tiếng nhất trong thời kỳ này là Richard Wagner. Tác phẩm của ông được coi là đỉnh cao của nghệ thuật opera. Một đặc điểm trong âm nhạc của Wagner là ông thường sử dụng một chủ đề xuyên suốt (leitmotif) đại diện cho một nhân vật trong toàn bộ bản nhạc.
Wagner
Ca khúc (lieder)
Thuật ngữ lieder là số nhiều của từ gốc Đức lied, có nghĩa là “bài hát”. Mục tiêu của bản lieder là tạo ra một hình tượng âm nhạc mang đầy chất thơ. Những bài lieder thường có đàn piano đệm theo, nhưng piano đã trở thành một phần của lời hát, tạo nên hiệu quả nghệ thuật đặc biệt theo ý muốn của nhạc sĩ.
Có 2 loại lieder trong thời kỳ này. Loại thứ nhất là thơ hát (strophic song) tương tự như thánh ca, mỗi đoạn thơ có giai điệu giống nhau. Loại thứ hai là nhạc hát (through-composed song) với mỗi khổ thơ có giai điệu khác nhau. Tiêu biểu cho loại nhạc hát này là bài Erlkönig của nhạc sĩ Franz Schubert.
Schubert
Trường phái dân tộc (Nationalism)
Trước thời kỳ Lãng mạn, hầu hết các nhạc sĩ đều chưa quan tâm đến tính dân tộc trong âm nhạc. Đa số các tác phẩm đều viết theo phong cách Đức, Pháp và Ý. Trong thời kỳ Lãng mạn, xu hướng dân tộc xuất hiện, các nhạc sĩ tìm cách vận dụng dân ca của dân tộc mình vào âm nhạc. Nước Nga đi tiên phong trong phong trào dân tộc chủ nghĩa, với những nhà soạn nhạc xuất sắc như Piotr Ilyich Tchaikovsky, Alexander Borodin, Modeste Mussorgsky và Nicolai Rimsky-Korsakov.
Một nhạc sĩ Tiệp Khắc là Antonin Dvorak cũng khai thác thành công các làn điệu dân ca, dân vũ Tiệp như furiant, dumka và vận dụng vào các bản giao hưởng và tác phẩm thính phòng.
Tchaikovsky
Các tác phẩm viết cho đàn piano
Âm nhạc cho đàn piano phát triển mạnh mẽ trong suốt thời kỳ Lãng mạn. Nhiều thể loại âm nhạc cho piano ra đời, trong đó có các tiểu phẩm. Các tiểu phẩm thời kỳ Lãng mạn gồm có nocturne (dạ khúc), impromptu, etude (khúc luyện tập), ballade. Hầu hết các bản nhạc loại này đều ngắn, dễ nghe và chỉ tập trung vào một ý tưởng âm nhạc đơn giản.
Frederic Chopin là nhạc sĩ viết cho piano tiêu biểu nhất trong thời kỳ này.
Chopin
Các nhạc sĩ tiêu biểu cho thời kỳ Lãng mạn:
- Isaac Albeniz (1860-1909)
- Hector Berlioz (1803-1869)
- Georges Bizet (1838-1875)
- Alexander Borodin (1833-1887)
- Johannes Brahms (1833-1897)
- Anton Bruckner (1824-1896)
- Frederic Chopin (1810-1849)
- Antonin Dvorak (1841-1904)
- Cesar Franck (1822-1890)
- Edvard Grieg (1843-1907)
- Franz Liszt (1811-1886)
- Felix Mendelssohn (1809-1847)
- Fanny Mendelssohn Hensel (1805-1847)
- Modeste Mussorgsky (1839-1881)
- Carl Nielsen (1865-1931)
- Giacomo Puccini (1858-1924)
- Nikolai Rimsky-Korsakov (1844-1908)
- Franz Schubert (1797-1828)
- Clara Wieck Schumann (1819-1896)
- Robert Schumann (1810-1856)
- - Jean Sibelius (1865-1957)
- Bedrich Smetana (1824-1884)
- Dame Ethyl Mary Smyth (1858-1944)
- Johann Strauss II
- Piotr Ilyich Tchaikovsky (1840-1893)
- Giuseppe Verdi (1813-1901)
- Carl Maria von Weber (1786-1826)
- Richard Wagner (1813-1883)
- Hugo Wolf (1860-1903)
(trích)